Kwazar

Czym jest kwazar?

Kwazary należą do najbardziej niezwykłych i najpotężniejszych obiektów we Wszechświecie. Potrafią emitować więcej energii niż całe galaktyki zawierające setki miliardów gwiazd. Ich światło pokonuje miliardy lat świetlnych, dzięki czemu astronomowie mogą obserwować wydarzenia, które miały miejsce krótko po Wielkim Wybuchu.

Choć przez wiele lat ich natura pozostawała zagadką, dziś wiemy, że kwazary są zasilane przez supermasywne czarne dziury znajdujące się w centrach odległych galaktyk.

Skąd pochodzi nazwa?

Nazwa „kwazar” pochodzi od angielskiego określenia quasi-stellar radio source, czyli „quasi-gwiazdowe źródło fal radiowych”.

Gdy astronomowie po raz pierwszy odkryli te obiekty w latach 50. XX wieku, wyglądały one w teleskopach jak zwykłe gwiazdy. Dopiero późniejsze obserwacje wykazały, że znajdują się miliardy lat świetlnych od Ziemi i emitują niewyobrażalne ilości energii.

Okazało się, że nie są gwiazdami, lecz aktywnymi jądrami bardzo odległych galaktyk.

Jak powstaje kwazar?

Sercem każdego kwazara jest supermasywna czarna dziura, której masa może być od milionów do nawet kilkudziesięciu miliardów razy większa od masy Słońca.

Czarna dziura sama nie emituje światła. Świeci natomiast materia, która wpada do jej wnętrza.

Gaz, pył oraz gwiazdy znajdujące się w pobliżu tworzą wokół czarnej dziury dysk akrecyjny. Materia poruszająca się w tym dysku osiąga ogromne prędkości i rozgrzewa się do milionów stopni.

W wyniku tego procesu emitowane są olbrzymie ilości promieniowania – od fal radiowych aż po promieniowanie rentgenowskie.

To właśnie ten świecący dysk sprawia, że kwazar jest jednym z najjaśniejszych obiektów we Wszechświecie.

Dlaczego kwazary świecą tak jasno?

Źródłem energii kwazara nie są reakcje jądrowe zachodzące w gwiazdach.

Energia powstaje podczas opadania materii do supermasywnej czarnej dziury. Grawitacja zamienia energię potencjalną wpadającego gazu na ciepło i promieniowanie.

Proces ten jest znacznie wydajniejszy niż synteza jądrowa zachodząca we wnętrzu gwiazd.

Najjaśniejsze kwazary emitują energię odpowiadającą bilionom Słońc świecących jednocześnie.

Jak odkryto kwazary?

Pierwsze tajemnicze źródła fal radiowych odkryto w połowie XX wieku.

Przełom nastąpił w 1963 roku, gdy astronom Maarten Schmidt przeanalizował widmo obiektu oznaczonego jako 3C 273.

Okazało się, że znajduje się on bardzo daleko od Drogi Mlecznej, a jego światło zostało silnie przesunięte ku czerwieni wskutek rozszerzania się Wszechświata.

To odkrycie potwierdziło, że kwazary należą do najodleglejszych znanych obiektów we Wszechświecie.

Kwazary jako okna do przeszłości

Światło porusza się z określoną prędkością.

Oznacza to, że patrząc na odległe obiekty, obserwujemy je takimi, jakimi były w przeszłości.

Ponieważ wiele kwazarów znajduje się miliardy lat świetlnych od Ziemi, astronomowie widzą je takimi, jakie były, gdy Wszechświat miał zaledwie kilkaset milionów lat.

Dzięki temu kwazary są niezwykle cennym źródłem informacji o początkach kosmosu.

Dżety – kosmiczne strumienie energii

Niektóre kwazary wyrzucają z okolic czarnej dziury gigantyczne strumienie materii zwane dżetami.

Dżety poruszają się z prędkościami bardzo zbliżonymi do prędkości światła i mogą rozciągać się na setki tysięcy lat świetlnych.

Emitują ogromne ilości fal radiowych, promieniowania rentgenowskiego i gamma.

Do dziś nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób pola magnetyczne wokół czarnych dziur potrafią przyspieszać materię do tak ekstremalnych prędkości.

Najpotężniejsze kwazary

Wśród znanych kwazarów znajdują się prawdziwi kosmiczni giganci.

Niektóre z nich posiadają czarne dziury o masach przekraczających 40 miliardów mas Słońca.

Ich jasność jest tak ogromna, że można je obserwować mimo odległości przekraczających 12 miliardów lat świetlnych.

Są to jedne z najpotężniejszych źródeł energii, jakie kiedykolwiek odkryto.

Czy Droga Mleczna stanie się kiedyś kwazarem?

Obecnie centrum naszej galaktyki jest stosunkowo spokojne.

Supermasywna czarna dziura znajdująca się w jej środku pochłania niewielkie ilości materii i emituje stosunkowo mało energii.

Astronomowie przypuszczają jednak, że w przeszłości Droga Mleczna mogła przechodzić okres aktywności przypominający kwazar.

Możliwe również, że w odległej przyszłości, po zderzeniu z Galaktyką Andromedy, nasza galaktyka ponownie stanie się znacznie bardziej aktywna.

Podsumowanie

Kwazary są najjaśniejszymi i jednymi z najbardziej energetycznych obiektów we Wszechświecie. Ich niezwykła jasność nie pochodzi z samej czarnej dziury, lecz z rozgrzanej materii opadającej do jej wnętrza.

Obserwując kwazary, astronomowie zaglądają miliardy lat w przeszłość i badają okres, gdy Wszechświat był jeszcze bardzo młody. Dzięki nim możliwe jest lepsze zrozumienie ewolucji galaktyk, supermasywnych czarnych dziur oraz początków kosmosu.

Źródła:

• https://astronet.pl/autorskie/kwazary-co-o-nich-wiemy/

Data opublikowania: 2026-06-28

Autor: Dariusz Wojciech Ptaszyński